Rozwój zabawy w wieku niemowlęcym

Pierwsze działania, które możemy określić jako zabawę obserwujemy już w wieku czterech miesięcy. Niemowlę ćwiczy wówczas schematy sensoryczno-motoryczne, czyli wzorce, matryce, prototypy działań, które są źródłem kolejno zdobywanych umiejętności.

Czteromiesięczne dziecko zdolne jest do wykonywania stereotypowych ruchów palcami i wokalizowania dźwięków zbliżonych do samogłosek. Umiejętności te są doskonalone poprzez ciągłe powtarzanie, przygotowują dziecko do kolejnej fazy rozwoju zabawy. Kontynuowanie takich samych działań nie tylko prowadzi do coraz doskonalszych realizacji, ale także przynosi na kolejnych etapach zmiany ćwiczonych schematów i asymilowanie nowych obiektów.

Rozwój zabawy na pierwszym etapie polega na koordynacji schematów: chwytania i postrzegania wzrokowego i słuchowego. Najważniejszymi  osiągnięciami są intensywne poruszanie palcami oraz potrząsanie grzechotką włożoną dziecku do ręki. Potrząsaniu grzechotką towarzyszy aktywne przyglądanie się. Ten pierwszy etap rozwoju zabawy dotyczy wyraźnie własnego ciała. Dziecko przede wszystkim „bawi się” ruchem rak i palców, doznaje przyjemności płynącej z odczucia ruchu własnego ciała. Czteromiesięczne niemowlę poprzez zabawę ćwiczy intensywnie koordynację ręka:usta.  Najważniejszą zdobyczą tego okresu rozwojowego jest czerpanie przyjemności z odczuwania ruchu własnego ciała.

Szósty miesiąc życia, jest czasem intensywnego rozwoju gaworzenia samonaśladowczego. Manipulowaniu zabawkami odpowiada na tym etapie „manipulowanie” głoskami. Powtarzanie sekwencji ruchów znajduje swoje odbicie w budowaniu łańcuchów sylabowych. Każda z tych czynności pozwala dziecku także na dokonywanie nowych odkryć związanych z analizatorem słuchu.

Najważniejszym osiągnięciem tego okresu jest ujawnienie się zainteresowania obiektami zewnętrznymi, a najważniejszą umiejętnością jest samodzielna zabawa przedmiotem trzymanym w dłoni. Podczas zabawy dziecko ćwiczy koordynację oko:ręka.

Trzeci etap rozwoju zabawy następuje około ósmego miesiąca życia, dziecko wstępuje w tę fazę wówczas, gdy jest zdolne do zachowań skierowanych na osiąganie zamierzonego celu. Obserwujemy, iż postępującej sprawności palców towarzyszy wzrastająca precyzja ruchów języka i warg. Umiejętności naśladowania ruchów osób dorosłych odpowiada możliwość naśladowania intonacji wypowiedzi płynących z otoczenia. Im więcej okazji ma dziecko do przyglądania się działaniom dorosłych i powtarzania tym samych czynności, tym skuteczniejsza jest stymulacja zwierciadlanych neuronów. A to właśnie od ich działania zależy także rozwój mowy.

Najważniejszym osiągnięciem tego etapu rozwoju zabawy jest włączenie nowych obiektów w wyćwiczone już schematy działania. Staje się to możliwe dzięki udoskonaleniu manipulacji, czyli pojawieniu się chwytu z przeciwstawieniem kciuka oraz przez poszukiwanie przedmiotów, które zniknęły z pola widzenia. Ośmiomiesięczne dziecko potrafi włączyć w swoje zabawy także osoby dorosłe.

Najważniejszą umiejętnością kształtowaną między ósmym a dziesiątym miesiącem życia jest formowanie się pojęcia stałości przedmiotu (możliwość poszukiwania obiektu, który zniknął z pola widzenia) oraz zdolność uchwycenia dwóch różnych przedmiotów w dłonie (w każdej ręce jedna zabawka).

Dziesięcio -, jedenastomiesięczne dziecko potrafi śledzić ruchy dorosłych i stara się je powtarzać, dzięki czemu zapamiętuje całe sekwencje. Odtwarza je, pobudzane przez domowników językowo, np. zrób pa, pa, pokaż jaki jesteś duży, itp.  To właśnie na skutek rozumienia wielu nowych słów, zabawy stają się z jednej strony zależne od mowy, a z drugiej oparte na naśladowaniu zachowań innych. Wówczas dziecko próbuje powtarzać także wypowiedzi płynące z otoczenia. Oprócz nowych zabaw, takich jak na przykład oglądanie książeczki, pojawiają się pierwsze słowa zbudowane z sylab otwartych.

Umiejętność naśladowania od powtarzania sekwencji ruchów całego ciała, poprzez gesty aż do subtelnych ruchów artykulacyjnych, jest najważniejszą zdobyczą tego etapu rozwoju zabawy. Badania neurologiczne potwierdzają konieczność jednoczesnego pobudzania pól motorycznych kory, odpowiedzialnych za czynności manualne i obszarów związanych z artykulacją mowy.

Osiągnięciem piątego etapu (około dwunastego miesiąca życia) jest świadome korzystanie z narzędzi - przedmiotów codziennego użytku oraz słów. Intensywną eksplorację otoczenia umożliwia samodzielne poruszanie się (nawet, jeśli jest to jedynie chodzenie wzdłuż ściany lub mebli). Dziecko może poznawać nowe obiekty, tworzyć modyfikację dotychczasowych schematów działań, przekształcać je, wykorzystywać różnorodne przedmioty jako narzędzia. Język staje się częściej używanym środkiem komunikacji.

Najważniejszą umiejętnością tego okresu rozwojowego jest wykorzystanie znanych schematów użycia narzędzia w nowych sytuacjach.  Dokonanie transferu (przeniesienie działań z jednych obiektów na inne) jest świadectwem prawidłowego rozwoju intelektualnego niemowlęcia.

Należy podkreślić ścisłą zależność rozwoju zachowań zabawowych od osiągnięcia coraz wyższych etapów rozwoju pozostałych funkcji psychicznych. Zabawa pozwala dziecku ćwiczyć, udoskonalać nowe umiejętności, ale jej pojawienie nie jest możliwe bez rozwoju motorycznego, funkcji wzrokowych, słuchowych i przede wszystkim nie może się urzeczywistnić bez rozwoju mowy.

Mowa i zabawa rozwijają się równolegle dzięki aktywności własnej dziecka, ale bez świadomej stymulacji środowiska nie będą mogły osiągnąć swej pełni. To, że niemowlę się bawi, rozumie językowe wypowiedzi dorosłych i samo próbuje je budować staje się możliwe dzięki interakcjom społecznym. Z drugiej strony umiejętności językowe i zabawowe ułatwiają i formują taki kontakt. Rozwój dziecka ukazuje zależności i wzajemne wpływy wszystkich funkcji psychicznych. Należy pamiętać, że mowa i zabawa są aktywnościami dziecka budującymi jego intelekt.

Opracowała:

Edyta Stasikowska-Janik

neurologopedia

Źródło: Cieszyńska J., Korendo M. (2007). Wczesna interwencja terapeutyczna stymulacja rozwoju dziecka od noworodka do 6 roku życia. Kraków: Wydawnictwo Edukacyjne.

Zarębina M. (1965). Kształtowanie się systemu językowego dziecka. Wrocław: PAN.

fot. Fotolia